Đến nội dung


Chú ý

Nếu các bạn đăng kí thành viên mà không nhận được email kích hoạt thì hãy kiểm tra thùng thư rác (spam). Nếu không biết cách truy cập vào thùng thư rác thì các bạn chịu khó Google hoặc đăng câu hỏi vào mục Hướng dẫn - Trợ giúp để thành viên khác có thể hỗ trợ.


Hình ảnh

Bất đẳng thức Ptolemy và ứng dụng


  • Please log in to reply
Chủ đề này có 3 trả lời

#1 nthoangcute

nthoangcute

    Thiếu tá

  • Thành viên
  • 2003 Bài viết
  • Giới tính:Nam
  • Đến từ:Vted.vn

Đã gửi 28-05-2012 - 14:13

Bất đẳng thức Ptolemy và ứng dụng


Trần Nam Dũng


Bất đẳng thức Ptolemy và trường hợp đặc biệt của nó, định lý Ptolemy về tính chất của tứ giác nội tiếp là một trong những kết quả kinh điển và đẹp của hình học sơ cấp.

Có thể nói, bất đẳng thức Ptolemy và định lý Ptolemy đẹp từ các cách chứng minh đa dạng đến những ứng dụng phong phú trong các bài toán chứng minh, trong tính toán hình học và trong các bài toán bất đẳng thức hình học.

Trong bài viết này, chúng ta sẽ xem xét những khía cạnh thú vị của bất đẳng thức Ptolemy, chứng minh một luận điểm thú vị là bất đẳng thức Ptolemy thực chất vừa là hệ quả, vừa là mở rộng của bất đẳng thức tam giác. Tiếp theo, chúng ta sẽ xem xét các ứng dụng phong phú của các kết quả này trong hình học và cả trong các môn học khác (như số học, lý thuyết đồ thị …)

Bất đẳng thức Ptolemy là hệ quả của bất đẳng thức tam giác?

Ai cũng biết bất đẳng thức tam giác: Với A, B, C là ba điểm bất kỳ trên mặt phẳng, ta có $AB + BC \geq AC$ (1). Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi A, B, C thẳng hàng và B nằm giữa A và C. Nói cách khác $\overrightarrow{AB}=k\overrightarrow{BC}$ với k là một số thực dương.

Trong khi đó, bất đẳng thức Ptolemy khẳng định: Với 4 điểm A, B, C, D bất kỳ trên mặt phẳng, ta có $AB.CD + AD.BC \geq AC.BD$ (2).

Rõ ràng, theo một quan điểm nào đó thì bất đẳng thức Ptolemy chính là mở rộng của bất đẳng thức tam giác. Vì sao vậy? Xin giải thích lý do:

Chia hai vế của (2) cho BD, ta được
$$AB \frac{CD}{BD}+BC \frac{AD}{BD} \geq AC$$
Nếu chọn D “đủ xa” thì từ đây ta sẽ suy ra $AB + BC \geq AC.$

Điều này nghe cũng ngạc nhiên, tuy nhiên lợi ích đem lại của sự đặc biệt hoá này không nhiều, vì chẳng lẽ lại dùng bất đẳng thức Ptolemy cao siêu để chứng minh bất đẳng thức tam giác vốn được coi như tiên đề?

Tuy nhiên, một logich rất tự nhiên dẫn chúng ta đến một ý tưởng hữu ích hơn: Như vậy bất đẳng thức Ptolemy có liên quan đến bất đẳng thức tam giác. Vậy có thể là bất đẳng thức Ptolemy có thể được chứng minh nhờ vào bất đẳng thức tam giác? Điều này quả là như vậy. Ba phép chứng minh tiêu biểu dưới đây sẽ minh chứng cho luận điểm này:

Cách chứng minh thứ nhất: Sử dụng tính chất tam giác đồng dạng và bất đẳng thức tam giác.

Dựng điểm E sao cho tam giác BCD đồng dạng với tam giác BEA. Khi đó, theo tính chất của tam giác đồng dạng, ta có
$$BA/EA = BD/CD$$
Suy ra
$$BA.CD = EA.BD (3)$$
Mặt khác, hai tam giác EBC và ABD cũng đồng dạng do có
$$BA/BD = BE/BC$$
và $\angle EBC = \angle ABD$
Từ đó
$$EC/BC = AD/BD$$
Suy ra
$$AD.BC = EC.BD (4)$$
Cộng (3) và (4) ta suy ra
$$AB.CD + AD.BC = BD.(EA+EC)$$
Áp dụng bất đẳng thức tam giác ta suy ra $$AB.CD + AD.BC \geq AC.BD.$$

Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi A, E, C thẳng hàng, tức là khi A và D cùng nhìn BC dưới 1 góc bằng nhau, và khi đó tứ giác ABCD nội tiếp.

Trong chứng minh trên ta đã chỉ xem xét đến trường hợp ABCD lập thành một tứ giác lồi và điểm E được dựng nằm trong tứ giác ABCD. Nếu dùng ngôn ngữ phép biến hình thì vấn đề dựng điểm E sẽ rõ ràng hơn và không phụ thuộc vào vị trí tương đối của các điểm: Xét phép vị tự quay tâm B biến D thành A và C thành E.

Cách chứng minh thứ hai: Sử dụng phép nghịch đảo và bất đẳng thức tam giác.

Xét phép nghịch đảo tâm A phương tích 1 biến B, C, D thành B’, C’, D’. Theo tính chất của phép nghịch đảo, ta có
$$B’C’ = BC/AB.AC$$
$$C’D’ = CD/AC.AD$$
$$B’D’ = BD/AB.AD$$
Áp dụng bất đẳng thức tam giác ta có
$$B’C’ + C’D’ \geq B’D’$$
Thay các đẳng thức trên vào thì được
$$AD.BC + AB.CD \geq AC.BD$$
Dấu bằng xảy ra khi B’, C’, D’ thẳng hàng. Khi đó, lại áp dụng tính chất của tam giác đồng dạng, ta suy ra $\angle ABC$ và $\angle ADC$ bù nhau, suy ra tứ giác ABCD nội tiếp.

Nếu coi rằng tính chất của phép nghịch đảo cũng được chứng minh nhờ vào tính chất của tam giác đồng dạng thì cũng có thể thấy rằng hai cách chứng minh trên đây không khác biệt là bao và đều sử dụng đến tam giác đồng dạng. Cách chứng minh dưới đây gây ngạc nhiên về sự ngắn gọn của nó:

Cách chứng minh thứ ba: Số phức

Phép chứng minh này cũng sử dụng bất đẳng thức tam giác, nhưng được phát biểu như tính chất của số phức: Với các số phức x, y bất kỳ ta có
$$|x| + |y| \geq |x+y| (5)$$
Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi $y = kx$ với k là một số thực không âm.

Xét bốn điểm A, B, C, D trên mặt phẳng phức có toạ vị là a, b, c và 0 (có thể giả sử như vậy), trong đó a, b, c là các số phức bất kỳ. Khi đó, bất đẳng thức cần chứng minh có thể viết dưới dạng
$$|(a-b)c| + |a(b-c)| \geq |(a-c)b|$$
Nhưng điều này là hiển nhiên theo bất đẳng thức (5) vì
$$(a-b)c + a(b-c) = (a-c)b.$$

Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi $(a-b)c = ka(b-c)$ với k là một số thực dương. Câu hỏi tại sao điều kiện này tương đương với sự kiện A, B, C, D nằm trên một được tròn xin được dành cho bạn đọc.

Chứng minh định lý Ptolemy sử dụng đường thẳng Simson
Hạ DA1 vuông góc với BC, DB1 vuông góc với AC và DC1 vuông góc với AB thì B1, A1, C1 thẳng hàng và B1A1 + A1C1 = B1C1 (6).
Áp dụng định lý hàm số sin cho các đường tròn đường kính DC, DB, DA và các dây cung A1B1, A1C1 và B1C1 tương ứng, ta có
A1B1 = DC.sinC, A1C1 = DB.sinB, B1C1 = AD.sinA
Lại áp dụng định lý hàm số sin cho tam giác ABC, ta có
sinC = AB/2R, sinB = AC/2R, sinA = BC/2R
Thay vào đẳng thức (6) và rút gọn, ta thu được
AB.CD + AD.BC = AC.BD (đpcm)

Bất đẳng thức Ptolemy và những kết quả kinh điển

Trước hết ta xem xét ứng dụng của bất đẳng thức Ptolemy và trường hợp đặc biệt của nó – định lý Ptolemy trong việc chứng minh các kết quả kinh điển của hình học phẳng

Điểm Toricelli:
Xét bài toán “Cho tam giác ABC bất kỳ. Hãy tìm điểm M trong mặt phẳng tam giác sao cho MA + MB + MC đạt giá trị nhỏ nhất”.

Điểm M tìm được được gọi là điểm Toricelli của tam giác ABC. Có thể giải ngắn gọn bài toán này bằng cách sử dụng bất đẳng thức Ptolemy như sau:

Trên cạnh BC, dựng ra phía ngoài tam giác đều BCA’. Áp dụng bất đẳng thức Ptolemy cho tứ giác MBA’C ta có
$$BM.CA’ + CM.BA’ \geq BC.MA’$$
Từ đó, do $CA’ = BA’ = BC$ nên ta được
$$BM + CM \geq MA’$$
Như thế
$$AM + BM + CM \geq MA + MA’ \geq AA’$$
Tức là
$$AM + BM + CM \geq AA’$$
(là hằng số)
Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi

35]1. Tứ giác BMCA’ nội tiếp

35]2. M nằm giữa A và A’

Dễ thấy ta có thể tìm được điểm M thoả mãn cả hai điều kiện này khi và chỉ khi tất cả các góc của tam giác ABC đều không lớn hơn 1200.

Nếu chẳng hạn, góc A > 1200 thì điểm M cần tìm sẽ chính là điểm A (bạn đọc tự chứng minh!).

Rõ ràng phương pháp nói trên có thể áp dụng cho bài toán tổng quát hơn: “Cho tam giác ABC và các số thực dương m, n, p. Hãy tìm điểm M trong mặt phẳng tam giác sao cho m.MA + n.MB + p.MC đạt giá trị nhỏ nhất”.

Tất nhiên, chúng ta cũng sẽ gặp phải tình huống tương tự như tình huống tam giác ABC có 1 góc lớn hơn 1200 như ở trên.

Nếu chú ý đến xuất phát điểm của bất đẳng thức Ptolemy, chúng ta có thể dễ dàng xây dựng lời giải trực tiếp cho bài toán điểm Toricelli mà không qua bất đẳng thức này bằng cách sử dụng việc vẽ thêm các tam giác đồng dạng.

Chẳng hạn với bài toán điểm Toricelli. Xét phép quay tâm C góc 600 biến M thành M’, B thành B’ thì CMM’ là tam giác đều và MB = M’B’, do đó
$$AM + BM + CM = AM + MM’ + M’B’\geq AB’$$
Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi A, M, M’, B’ thẳng hàng. Điều này xảy ra khi cả ba góc AMC, CMB và AMB bằng 1200 và điểm M nằm trong tam giác ABC.

Bất đẳng thức Erdos-Mordell
Cho tam giác ABC. M là một điểm bất kỳ nằm trong tam giác. Đặt x1 = MA, x2 = MB, x3 = MC; p1, p2, p3 lần lượt là khoảng cách từ M đến BC, CA, AB tương ứng. Khi đó ta có bất đẳng thức
$$x_1 + x_2 + x_3 \geq 2(p_1 + p_2 + p_3)$$

Có rất nhiều cách chứng minh kết quả kinh điển này. Sau đây chúng ta trình bày phương pháp chứng minh sử dụng định lý Ptolemy.

Nối dài AM cắt đường tròn nội tiếp tam giác tại A’. Áp dụng định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp ABA’C, ta có
$$AB.CA’ + AC.BA’ = BC.AA’$$
Hạ A’D vuông góc với AC và A’E vuông góc với AB thì rõ ràng
$$A’B \geq A’E, A’C \geq A’D$$
Do đó $a.AA’ \geq c.A’D + b.A’E$
Hay
$$1 \geq \frac{A'D}{A A'}.\frac{c}{a}+\frac{A'E}{A A'}.\frac{b}{a}$$
Nhưng A’D/AA’ = p2/x1 và A’E/AA’ = p3/x1. Nên từ đây
$$x_1 \geq p_2. \frac{c}{a}+p_3.\frac{b}{a}$$
Tương tự ta có các đánh giá cho x2, x3, từ đó
$$x_1+x_2+x_3 \geq p_1 (\frac{b}{c}+\frac{c}{b})+p_2 (\frac{a}{c}+\frac{c}{a})+p_3 (\frac{b}{a}+\frac{a}{b}) \beq 2(p_1+p_2+p_3$$
Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi tam giác ABC đều và M trùng với tâm O của tam giác.

Những ví dụ trên một lần nữa cho thấy sự gần gũi giữa bất đẳng thức Ptolemy và bất đẳng thức tam giác. Sau đây, ta sẽ xem xét một số ứng dụng của định lý Ptolemy về tứ giác nội tiếp trong việc chứng minh một số công thức lượng giác và hình học.

Công thức tính sin(a+b)
Với a+b là các góc nhọn, dựng đường tròn đường kính AC và chọn các điểm B và D nằm trên hai nửa đường tròn, sao cho BAC = a, DAC = b. Áp dụng định lý Ptolemy, ta có
$$AB.CD + AD.BC = AC.BD (7)$$
Mặt khác, áp dụng định nghĩa của hàm số lượng giác, ta có
$$AB = AC.\cos(a), BC = AC.\sin(a), CD = AC.sin(b), DA = AC.\cos(b)$$
Cuối cùng, áp dụng định lý hàm số sin cho tam giác ABD, ta được
$$BD = AC.\sin(a+b)$$
Thay vào (7), ta được
$$\sin(a+b) = \sin(a).\cos(b) + \sin(b).\cos(a)$$
Định lý Pythagore
Xét hình chữ nhật ABCD. Rõ ràng đây là một tứ giác nội tiếp. Vì thế ta có
$$AB.CD + AD.BC = AC.BD$$
Do AB = CD, AD = BC nên từ đây suy ra
$$AB^2 + BC^2 = AC^2 (đpcm)$$

Định lý hàm số cos

Xét tam giác ABC với các cạnh BC = a, CA = b, AB = c. Dựng điểm D trên đường tròn ngoại tiếp tam giác sao cho AD = BC và AC = BD (D chính là điểm đối xứng của C qua trung trực của AB). Gọn E và F là hình chiếu của C và D lên AB. Áp dụng định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp ABCD ta có
$$ AB.CD + AD.BC = AC.BD$$
Mặt khác,
$$ CD = AB – AE – BF = AB – 2BC.\cosB$$
Thay $CD = AB – 2BC.\cosB, AD = BC, BD = AC$ vào, ta có
$$ AB^2– 2AB.BC.cosB + BC^2 = AC^2$$
Hay
$$ b^2 = a^2 + c^2 – 2ac.cosB (đpcm)$$

Hệ thức Feuerbach

Cho tứ giác ABCD nội tiếp trong một đường tròn, khi đó
BD2.SACD = CD2.SABD + AD2.SBCD (8)

Chứng minh: Theo công thức tính diện tích thì SACD = AC.AD.CD/4R, SABD = AB.AD.BD/4R, SBCD = BC.BD.CD/4R.
Do đó (8) tương đương với
BD2.AC.AD.CD = CD2.AB.AD.BD + AD2.BC.BD.CD
Hay là
AC.BD = AB.CD + AD.BC
Như vậy, có thể thấy định lý Ptolemy tương đương với hệ thức Feuerbach.

Định lý Carnot:
Trong tam giác nhọn ABC nội tiếp trong đường tròn tâm O bán kính R. Gọi x, y, z là các khoảng cách từ O đến BC, CA, AB tương ứng. Khi đó
x + y + z = R + r
trong đó r là bán kính đường tròn nội tiếp tam giác.

Chứng minh: Gọi D, E, F lần lượt là trung điểm các cạnh BC, CA, AB tương ứng. Áp dụng định lý Ptolemy cho tứ giác nội tiếp AEOF, ta được
AF.OE + AE.OF = AO.EF

35]ó c.y + b.z = R.a

Tương tự
c.x + az = R.b, ay + bx = R.c
Cộng các đẳng thức vế theo vế, ta được
(b+c)x + (c+a)y + (a+b)z = R(a+b+c)
Tương đường với (a+b+c)(x+y+z) = R(a+b+c) + ax + by + cz
ó x + y + z = R + r
(Vì ax + by + cz = 2SOBC + 2SOCA + 2SOAB = 2SABC và r = S/p)

Viết dưới dạng lượng giác, định lý Carnot chính là hệ thức cosA + cosB + cosC = 1 + r/R. Chú ý hệ thức này đúng với mọi tam giác. Với hệ thức hình học, định lý Carnot vẫn đúng trong trường hợp tam giác tù, nhưng nếu chẳng hạn A tù thì ta có –x + y + z = R + r.

Mở rộng định lý Ptolemy và bất đẳng thức Ptolemy

Định lý Ptolemy và bất đẳng thức Ptolemy có nhiều hướng mở rộng khác nhau. Thậm chí từ bất đẳng thức Ptolemy, phát sinh ra hẳn một khái niệm gọi là không gian metric Ptolemy, đồ thị Ptolemy … Dưới đây, chúng ta xem xét một số mở rộng của định lý Ptolemy (và cũng là của bất đẳng thức Ptolemy)

Định lý Bretschneider

Cho tứ giác ABCD có độ dài các cạnh AB, BC, CD, DA lần lượt là a, b, c, d và độ dài hai đường chéo AC, BD là m, n. Khi đó ta có
m2n2 = a2c2 + b2d2 – 2abcd.cos(A+C)

Rõ ràng định lý Ptolemy và cả bất đẳng thức Ptolemy đều là hệ quả của định lý Bretschneider. Ta xem xét chứng minh của kết quả này

Trên cạnh AB ra phía ngoài dựng tam giác AKB đồng dạng với tam giác ACD, trong đó $\angle BAK = \angle DCA, \angle ABK = \angle CAD,$ còn trên cạnh AD dựng tam giác AMD đồng dạng tam giác ABC, $\angle DAM = \angle BCA, \angle ADM = \angle CAB.$ Từ các tam giác đồng dạng này ta suy ra
AK = ac/m, AM = bd/m, KB = DM = ad/m
Ngoài ra, $\angle KBD + \angle MDB = \angle CAD + \angle ABD + \angle BDA + \angle CAB = 1800$, nghĩa là tứ giác KBDM là hình bình hành. Nghĩa là KM = BD = n. Nhưng $\angle KAM = \angle A + \angle C. $Áp dụng định lý hàm số cos cho tam giác KAM, ta có
$$n^2=(\frac{ac}{m})^2+(\frac{bd}{m})^2-2\frac{ac}{m}.\frac{bd}{m}.cos(A+C)$$
Tương đương với m2n2 = a2c2 + b2d2 – 2abcd.cos(A+C) (đpcm).


Định lý Casey (định lý Ptolemy mở rộng)
Cho tứ giác ABCD nội tiếp đường tròn ©. Bốn đường tròn a, b, g, d tiếp xúc với © lần lượt tại A, B, C, D. Gọi tab là độ dài đoạn tiếp tuyến chung, trong đó tab là độ dài đoạn tiếp tuyến chung ngoài nếu a, b cùng tiếp xúc ngoài hoặc cùng tiếp xúc trong với © và tab là độ dài đoạn tiếp tuyến chung trong trong trường hợp ngược lại. Các đại lượng tbg, tgd … được định nghĩa tương tự. Khi đó ta có
tab.tgd + tbg.tda = tag.tbd. (9)

Ta chứng minh cho trường hợp a, b, g, d đều tiếp xúc ngoài với ©. Các trường hợp khác chứng minh tương tự.
Gọi R là bán kính đường tròn ©, x, y, z, t là bán kính các đường tròn a, b, g, d. Đặt a = AB, b = BC, c = CD, d = DA, m = AC, n = BD.

Ta sẽ tính tab theo R, x, y và a. Gọi X, Y là tâm của a, b thì ta có, theo định lý Pythagore
(tab)2 = XY2 - (x-y)2
Mặt khác, theo định lý hàm số cos thì
XY2 = (R+x)2 + (R+y)2 – 2(R+x)(R+y)cos(XOY)
= 2R2 + 2R(x+y) + x2 + y2 – 2(R2+R(x+y)+xy)(1 – a2/2R2)
= (x-y)2 + a2(R+x)(R+y)/R2
Từ đó
$$t_{\alpha, \beta}=\frac{a}{R}\sqrt{(R+x)(R+y)}$$
Tương tự với các đại lượng tbg, tgd

Thay vào (9) ta thấy rằng định lý Casey được suy ra từ định lý Ptolemy, cụ thể là từ đẳng thức a.c + b.d = m.n.

Ngược lại, định lý Ptolemy chính là trường hợp đặc biệt của định lý Casey, khi x = y = z = t = 0.

Định lý Casey có thể phát biểu một cách khác, như sau: Các đường tròn A, B, C, D tiếp xúc với đường tròn (O); a, b, c, d, x, y là độ dài các tiếp tuyến chung của các cặp đường tròn A và B, B và C, C và D, D và A, A và C và B và D tương ứng. Khi đó x.y = a.c + b.d. Chú ý ta lấy độ dài tiếp tuyến chung trong hay tiếp tuyến chung ngoài theo nguyên tắc đã đề cập ở trên. Cuối cùng, điểm có thể coi như đường tròn bán kính 0 và tiếp tuyến của hai « đường tròn điểm » chính là đường thẳng đi qua chúng. Điều này sẽ được dùng đến trong phần ứng dụng của định lý Casey.

Ứng dụng của bất đẳng thức Ptolemy

Phép chứng minh bất đẳng thức Ptolemy cũng như cách từ bất đẳng thức Ptolemy suy ra bất đẳng thức tam giác cho thấy bất đẳng thức này có thể áp dụng để đánh giá độ dài các đoạn thẳng. Việc dựng tam giác đều BCA’ ra phía ngoài trong lời giải bài toán Toricelli chính là một cách làm mẫu mực để áp dụng được bất đẳng thức Ptolemy.

Ý tưởng chung là: Để đánh giá tổng p.MA + q.MB, ta có thể dựng điểm N sao cho p.NA = q.NB. Sau đó áp dụng bất đẳng thức Ptolemy thì được
NA.MB + NB.MA $\geq$ AB.MN
Từ đó
pNA.MB + p.NB.MA $\geq$ AB.MN

35]tương đương qNB.MB + p.NB.MA $\geq$ AB.MN

35]tương đương p.MA + q.MB $\geq$ AB.MN/NB


Chú ý là điểm N là cố định, như thế $p.MA + q.MB$ đã được đánh giá thông qua MN.

Ý tưởng này là chìa khoá để giải hàng loạt các bài toán cực trị hình học. Ta xem xét một số ví dụ:

Ví dụ 1: Cho điểm M nằm trong góc nhọn xOy. Hai điểm A, B lần lượt thay đổi trên Ox, Oy sao cho 2OA = 3OB. Tìm vị trí của A, B sao cho 2MA + 3MB đạt giá trị nhỏ nhất.
Lời giải: Áp dụng bất đẳng thức Ptolemy cho tứ giác OAMB, ta có
OA.MB + OB.MA $\geq$ OM.AB
Từ đó
2OA..MB + 2.OB.MA $\geq$ 2.OM.AB
tương đương 3OB.MB + 2.OB.MA $\geq$ 2.OM.AB
tương đương 2MA + 3MB $\geq$ 2.OM.(AB/OB)
Vì tam giác OAB luôn đồng dạng với chính nó nên AB/OB là một đại lượng không đổi. Từ đó suy ra 2MA + 3MB đạt giá trị nhỏ nhất bằng 2.OM.(AB/OB). Dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi tứ giác OAMB nội tiếp.

Ví dụ 2 : Một lục giác có độ dài 6 cạnh đều bằng 1. Chứng minh rằng lục giác đó có ít nhất một đường chéo nhỏ hơn hay bằng 2.

Lời giải : Không ngờ gợi ý cho lời giải bài toán này lại là một đẳng thức lớp một: « 1 với 1 là 2 ». Và để thực hiện phép cộng hai cạnh thành ra đường chéo đó, ta sẽ áp dụng bất đẳng thức Ptolemy.

Xét lục giác ABCDEF. Xét tam giác ACE. Không mất tính tổng quát, có thể giả sử CE là cạnh lớn nhất trong tam giác. Áp dụng bất đẳng thức Ptlemy cho tứ giác ACDE, ta có
AC.DE + AE.CD $\geq$ AD.CE
Từ đó, do CD = DE = 1 và CE $\geq$ AC, CE $\geq$ AE nên ta suy ra AD $\leq$ 2 (đpcm).
Ví dụ 3. (IMO SL 1997) Cho lục giác lồi ABCDEF có AB = BC, CD = DE, EF = FA. Chứng minh rằng BC/BE + DE/DA + FA/FC ≥ 3/2. Dấu bằng xảy ra khi nào?
Lời giải: Áp dụng bất đẳng thức Ptolemy cho tứ giác ACDE ta được DE·AC + DC·AE ≥ DA·CE. Sử dụng DE = DC, ta được DE(AC + AE) ≥ DA·CE hay DE/DA ≥ CE/(AC + AE). Tương tự, ta có FA/FC ≥ EA/(CE + CA), và BC/BE ≥ EA/(EA + EC). Cộng các bất đẳng thức này lại và sử dụng bất đẳng thức Nesbitt ta thu được điều phải chứng minh.
Để có dấu bằng ta phải có dấu bằng ở ba bất đẳng thức Ptolemy và ở bất đẳng thức Nesbitt. Dấu bằng ở bất đẳng thức Nesbitt xảy ra khi tam giác ACE đều, như thế CAE = 60o. Vì ACDE là tứ giác nội tiếp nên góc D phải bằng 120o. Bây giờ các tam giác ABC, CDE, EFA phải bằng nhau (Tam giác ABC cân, vì vậy các góc của nó bằng 30o, 120o, 30o và cạnh AC là cạnh của tam giác đều). Như thế lục giác có tất cả các cạnh đều bằng nhau và tất cả các góc bằng 1200, vậy nó là lục giác đều. Ngược lại, hiển nhiên là với lục giác đều, ta có dấu bằng xảy ra.
Ví dụ 4: (IMO 2001) Cho tam giác ABC với trọng tâm G và độ dài các cạnh a = BC, b = CA, c = AB. Tìm điểm P trên mặt phẳng tam giác sao cho đại lượng AP.AG + BP.BG + CP.CG đạt giá trị nhỏ nhất và tìm giá trị nhỏ nhất đó theo a, b, c.
Lời giải:


Vẽ đường tròn ngoại tiếp tam giác BGC. Nối dài trung tuyến AL cắt đường tròn này tại K. Gọi M, N là trung điểm các cạnh AC, AB tương ứng.
Áp dụng định lý hàm số sin cho tam giác BGL, ta có BG/sin(BLG) = BL/sin(BGK). Tương tự, áp dụng định lý hàm số sin cho CGL, ta có CG/sin CLG = CL/sin(CGK). Nhưng L là trung điểm của BC và sin(BLG) = sin(CLG), nên BG/CG = sin(CGK)/sin(BGK).
Ta có BK = 2R.sin(BGK), trong đó R là bán kính đường tròn ngoại tiếp. Tương tự CK = 2R sin(CGK), do đó CK/BK = BG/CG, và từ đây BG/CK = CG/BK.
Tương tự, AG/BG = sin(BGN)/sin(AGN) = sin(BGN)/sin(CGK) (góc đối nhau). Hơn nữa BC = 2.R.sin(BKC) = 2.R.sin(BGN) (Vì BGCK là tứ giác nội tiếp nên \angle BKC = \angle BGN. Từ đó BC/CK = sin(BGN)/sin CGK = AG/BG, từ đó BG/CK = AG/BC và BC:CK:BK = AG:BG:CG.
Bây giờ áp dụng bất đẳng thức Ptolemy cho tứ giác PBKC: PK.BC $\leq$ BP.CK + CP.BK. Từ đó PK.AG $\leq$ BP.BG + CP.CG. Suy ra (AP + PK)AG $\leq$ AP.AG + BP.BG + CP.CG và cuối cùng AK.AG $\leq$ AP.AG + BP.BG + CP.CG với dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi (1) P nằm trên đường tròn giữa C và B (để có đẳng thức ở BDT Ptolemy) và (2) P nằm trên AK (để có đẳng thức trong bất đẳng thức tam giác). Do đó giá trị này đạt được khi P = G.
Dễ dàng tính được rằng AG2 + BG2 + CG2 = (a2 + b2 + c2)/3.
Có thể thấy đây là trường hợp đặc biệt của bài toán Toricelli tổng quát mà chúng ta đã xem xét ở phần đầu. Chú ý rằng từ ba đoạn AG, BG, CG có thể dựng được 1 tam giác D. Ta chỉ cần dựng tam giác BCK đồng dạng với tam giác D là được. Cách giải nêu trên chỉ ra cách dựng tường minh cho điểm K.

Ứng dụng của định lý Ptolemy mở rộng

Trong bài viết này, chúng ta sẽ không đề cập đến các ứng dụng trực tiếp của định lý Ptolemy, tức là trường hợp đặc biệt của bất đẳng thức Ptolemy, trong việc giải các bài toán hình học, bao gồm việc chứng minh các đẳng thức hình học, các đặc tính hình học, các bài toán tính toán. Tất cả các bài toán dạng này chúng tôi đưa vào phần bài tập.

Dưới đây, xin nêu ra những ứng dụng của định lý Ptolemy mở rộng (định lý Casey) trong việc chứng minh một số định lý hình học.

Định lý 1. Cho hai đường tròn (O1), (O2) tiếp xúc ngoài nhau tại I và cùng tiếp xúc trong với đường tròn (O). Một tiếp tuyến chung ngoài của (O1) và (O2) cắt O tại B và C, trong khi đó tiếp tuyến chung trong của chúng cắt (O) tại điểm A cùng phía với I. Khi đó I là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC.

Chứng minh 1. Giả sử BC tiếp xúc (O1) tại X và (O2) tại Y và AI cắt BC tại D. Đặt BC = a, CA = b, AB = c, BX = x, CY = y, AI = z, DX = DI = DY = u.
Áp dụng định lý Ptolemy mở rộng (GPT) cho các bộ 4 đường tròng (A, (O1), B, C) và (A, (O2), C, B) ta có
az + bx = c(2u+y)
az + cy = b(2u+x)
Trừ hai đẳng thức này cho nhau, ta được bx – cy = u(c-b), từ đó (x+u)/(y+u) = c/b, tức là BD/CD = AB/AC, suy ra AD là phân giác góc A và BD = ac/(b+c). Mặt khác, cộng hai đẳng thức này, ta được az = u(b+c), suy ra z/u = (b+c)/a tức là AI/ID = BA/BD, suy ra BI là phân giác góc B. Định lý được chứng minh.

Chứng minh 2.
Bổ đề: Cho BC là dây cung của đường tròn (O), S1, S2 là hai cung của (O) tạo bởi BC. Gọi M là trung điểm của S2 và xét tất cả các đường tròn (V) tiếp xúc với S1 và BC. Khi đó độ dài tiếp tuyến tMV từ M đến (V) không phụ thuộc vào vị trí của V.
Chứng minh bổ đề. Giả sử (V) tiếp xúc (O) tại R và BC tại S. Áp dụng GPT cho bộ 4 đường tròn (B, (V), C, M) ta có BS.CM + CS.BM = tMV.BC. Vì CM = BM nên từ đây ta suy ra tMV = BM (không đổi).
Chứng minh định lý 1. Gọi M là trung điểm cung BC không chứa A. Áp dụng bổ đề, ta có tMO1 = MB = MI = MC = tMO2. Từ đó suy ra M nằm trên trục đẳng phương của hai đường tròn (O1), (O2), tức là trên AI. Điều đó có nghĩa là AI là phân giác góc A.

Định lý 2. Cho tam giác ABC nội tiếp trong đường tròn (O). Đường tròn © tiếp xúc với dây cung BC tại D và các cạnh AB, AC tương ứng tại P và Q. Khi đó trung điểm của PQ là tâm đường tròn nội tiếp tam giác ABC.
Chứng minh.Áp dụng GPT cho cặp 4 đường tròn (A, B, ©, C). Đặt AP = AQ = x thì ta có
tAB = c, t = AP = x, tAC = b, t = BP = c-x, tBC = a, t©C = BQ = b – x.
Định lý GPT cho ta c(b-x) + b(c-x) = ax, từ đó x = bc/p, trong đó p = (a+b+c)/2 là nửa chu vi tam giác. Gọi I là trung điểm của PQ thì IP = xsin(A/2) và khoảng cách từ I đến AB bằng IPcos(A/2) và bằng (bc/p)sin(A/2)cos(A/2) = (1/2)bc.sinA/p = S/p = r. Suy ra I chính là tâm đường tròn nội tiếp tam giác.

Rất thú vị là sử dụng GPT, ta có thể tìm được một cách chứng minh ngắn gọn nhất cho một kết quả kinh điển, một viên ngọc của hình học sơ cấp, định lý Feuerbach.

Định lý Feuerbach. Đường tròn nội tiếp và đường tròn 9 điểm Euler tiếp xúc với nhau.
Chứng minh.Gọi D, E, F là trung điểm các cạnh BC, CA, AB tương ứng và (I) là đường tròn nội tiếp tam giác. Gọi a, b, c là độ dài các cạnh, p là nửa chu vi. Xét bộ bốn (D, E, F, (I)), ta có
tDE = a/2, tEF = b/2, tFD = c/2
tD(I) = |a/2 – (p-b)| = |b-c|/2, tE(I) = |c-a|/2, tF(I) = |a-b|/2
Để áp dụng định lý GPT đảo, ta chỉ cần kiểm tra xem có đẳng thức dạng
± a(b-c) ± b(c-a) ± c(a-b) = 0
hay không. Nhưng điều này là hiển nhiên.

Ứng dụng “không hình học” của bất đẳng thức Ptolemy

Chúng ta sẽ đề cập đến những ứng dụng của định lý Ptolemy, của bất đẳng thức Ptolemy trong các lĩnh vực toán học khác, trong đó có lượng giác, giải tích, lý thuyết đồ thị.

Bảng độ dài các dây cung của Ptolemy

Ptolemy là người đầu tiên đã lập ra bảng các hàm số lượng giác của các góc. Thực ra, Ptolemy đã lập ra bảng độ dài các dây cung ứng với góc ở tâm. Tuy nhiên, chúng ta có thể hiểu rằng bảng này hoàn toàn tương đương với bảng các hàm lượng giác.

Trên ngôn ngữ hiện đại, có thể hiểu ý tưởng của Ptolemy như sau: Dùng định lý Ptolemy, ông tìm ra công thức tương đương với công thức lượng giác quen thuộc:
sin(a-b) = sina.cosb - sinb.cosa
Như thế, nếu biết hàm lượng giác của 720 và 600 thì sẽ tìm được hàm lượng giác của 120.

Ptolemy lại tìm được công thức tính độ dài của dây cung góc chia đôi (tương ứng với công thức sin2(a/2) = (1-cosa)/2.

Từ đây, lại tìm được hàm lượng giác của các góc 60, 30, 1.50, … Sau đó, Ptolemy dùng công thức hiệu để lập bảng các dây cung, tương ứng với bảng các hàm lượng giác của các góc. Bạn đọc có thể xem chi tiết các lập luận của Ptolemy trong [11].

Không gian metric Ptolemy

Bất đẳng thức Ptolemy trong không gian Euclid 2 chiều đã dẫn đến một khái niệm quan trọng là khái niệm không gian metric Ptolemy.

Nhắc lại, không gian metric là một bộ (X, d) trong đó X là một tập hợp còn d là một ánh xạ từ X ´ X vào R+ (tập hợp các số thực không âm), thoả mãn các tính chất sau

35]a) d(x, y) $\geq$ 0 với mọi x, y thuộc X

35]b) d(x, y) = 0 khi và chỉ khi x = y

35]c) d(x, y) = d(y, x) với mọi x, y thuộc X

35]d) d(x, z) $\leq$ d(x, y) + d(y, z) với mọi x, y, z thuộc X


Không gian metric (X, d) được gọi là không gian metric Ptolely nếu như với bốn điểm x, y, z, t bất kỳ ta có bất đẳng thức Ptolemy
d(x, y).d(z,t) + d(x,t).d(y,z) $\geq$ d(x, z).d(y,t)

Đồ thị Ptolemy

Tương tự, ta có khái niệm đồ thị Ptolemy: Đồ thị liên thông G được gọi là đồ thị Ptolemy nếu với 4 điểm A1, A2, A3, A4 bất kỳ ta có
d12.d34 + d14.d23 $\geq$ d13.d24
trong đó dij là khoảng cách giữa Ai và Aj, nghĩa là độ dài đường đi ngắn nhất từ Ai đến Aj.

Những đối tượng này có những tính chất quan trọng và được nhiều nhà toán học quan tâm nghiên cứu (xem [12], [13], [14], [15], [16]).

Bài tập

1. Cho tam giác ABC nội tiếp trong đường tròn (O) và AC = 2AB. Các đường thẳng tiếp xúc với đường tròn (O) tại A, C cắt nhau tại P. Chứng minh rằng BP đi qua điểm chính giữa của cung BAC.

2. Cho tam giác ABC có I là tâm đường tròn nội tiếp, O là tâm đường tròn ngoại tiếp và trọng tâm G. Giả sử rằng \angle OIA = 900. Chứng minh rằng IG song song với BC.

3. (IMO Shortlist) Giả sử M, N là các điểm nằm trong tam giác ABC sao cho $\angle MAB = \angle NAC, \angle MBA = \angle NBC$. Chứng minh rằng:
$$\frac{AM.AN}{AB.AC}+\frac{BM.BN}{BA.BC}+\frac{CM.CN}{CA.CB}=1$$

4. (VMO 1997) Trong mặt phẳng, cho đường tròn tâm O bán kính R và điểm P nằm trong được tròn (OP = d < R). Trong tất cả các tứ giác lồi ABCD nội tiếp trong đường tròn (O) và có hai đường chéo AC và BD vuông góc và cắt nhau tại P, hãy tìm tứ giác có chu vi lớn nhất và tứ giác có chu vi nhỏ nhất. Tính các giá trị lớn nhất và nhỏ nhất này theo R và d.

5. (Bulgaria 2007) Cho tam giác ABC có BC > AB > AC và cosA + cosB + cosC = 11/8. Xét các điểm X thuộc BC và Y thuộc AC kéo dài về phía C sao cho BX = AY = AB.
a) Chứng minh rằng XY = AB/2.
b) Gọi Z là điểm nằm trên cung AB của đường tròn ngoại tiếp tam giác không chứa C sao cho ZC = ZA + ZB. Hãy tính tỷ số ZC/(XC+YC).

6. Cho tam giác ABC với BE, CF là các đường phân giác trong. Các tia EF, FE cắt đường tròn ngoại tiếp tam giác theo thứ tự tại M và N. Chứng minh rằng:
$$\frac{1}{MB}+\frac{1}{NC}=\frac{1}{AM}+\frac{1}{AN}+\frac{1}{BN}+\frac{1}{CM}$$

7. Cho tam giác ABC nội tiếp đường tròn (O). Đường tròn (O’) nằm trong (O) tiếp xúc với (O) tại T thuộc cung AC (không chứa B). Kẻ các tiếp tuyến AA’, BB’, CC’ tới (O’). Chứng minh rằng: BB’.AC = AA’.BC + CC’.AB.

8. (Định lý Thebault) Cho tam giác ABC nội tiếp trong đường tròn (O). D là trung điểm của BC. Gọi (O1), (O2) là các đường tròn nằm trong (O), tiếp xúc với (O), BC và AD. Khi đó đường thẳng nối tâm của (O1), (O2) đi qua I. Hãy chứng minh.

9. (CMO 1988, Trung Quốc) Cho ABCD là một tứ giác nội tiếp với đường tròn ngoại tiếp có tâm O và bán kính R. Các tia AB, BC, CD, DA cắt đường tròn tâm O bán kính 2R lần lượt tại A’, B’, C’, D’. Chứng minh rằng chu vi tứ giác A’B’C’D’ không nhỏ hơn hai lần chu vi tứ giác ABCD.

10. Cho đường tròn (O) và dây cung BC khác đường kính. Tìm điểm A thuộc cung lớn BC của đường tròn để AB + 2AC đạt giá trị lớn nhất.

11. Lục giác lồi ABCDEF có ABF là tam giác vuông cân tại A, BCEF là hình bình hành. AD = 3, BC = 1, CD + DE = $2\sqrt{2}$. Tính diện tích lục giác.

Tài liệu tham khảo
1. I.F.Sharyghin, Các bài toán hình học phẳng, NXB “Nauka”, Moscow 1986 (tiếng Nga)

2. Lê Quốc Hán, Ẩn sau định lý Ptô-lê-mê, NBX Giáo dục 2007

3. Internet, Ptolemy’s Theorem
http://en.wikipedia.org/wiki/Ptolemy's_theorem

4. Internet, Simson’s Line and Its Applications
http://www.math.uci....ibed/node2.html

5. Internet, Casey’s Theorem – Generalized Ptolemy’s Theorem
http://en.wikipedia.org/wiki/Casey's_theorem

6. Zaizai, Khám phá định lý Ptô-lê-mê
http://toanthpt.net/...read.php?p=7986

7. Internet, Ptolemy’s Theorem and Interpolation
http://www.mlahanas....PtolemyMath.htm

8. Internet, Peter Scholes IMO website
www.kalva.demon.co.uk

9. Shailesh Shirali, On The Generalized Ptolemy. Theorem.
http://journals.cms....?file=page49-53

10. Jean-Louis Aime, Sawayama and Thebault’s Theorem, Forum Geometricorum, Volume 3 (2003), 225-229.
http://forumgeom.fau...e3/FG200325.pdf

11. Internet, Ptolemy’s Table of Chords. Trigonometry in the second century
http://hypertextbook...ld/chords.shtml
12. Malesevic, Branko J., The Mobius-Pompeiu metric property, Journal of Inequalities and Applications
www.hindawi.com/Getpdf.aspx?doi=10.1155/JIA/2006/83206
13. David C.Kay, The ptolemaic inequality in Hilbert geometries, Pacific Journal of Mathematics, Volume 21, N2 (1967), 293-301.
14. Internet, Encyclopedic Dictionary of Distances
www.liga.ens.fr/~deza/1-15.pdf
15. Edward Howorka, A characterization of ptolemaic graphs, Volume 5, Issue 3 Pages 323-331.
16. Takahara et al, The longest path problems on ptolemaic graphs, IEICE Transactions
http://ietisy.oxford...act/E91-D/2/170

Bài viết đã được chỉnh sửa nội dung bởi nthoangcute: 28-05-2012 - 14:15

BÙI THẾ VIỆT - Chuyên gia Thủ Thuật CASIO

 

Facebook : facebook.com/viet.alexander.7


Youtube : youtube.com/nthoangcute


Gmail : [email protected]


SÐT : 0965734893


#2 duypro09

duypro09

    Binh nhất

  • Thành viên
  • 44 Bài viết

Đã gửi 21-06-2012 - 10:04

Sao không tãi thành 1 file PDF luôn ạ

#3 Zaraki

Zaraki

    PQT

  • Phó Quản trị
  • 4259 Bài viết
  • Giới tính:Nam
  • Đến từ:Đảo mộng mơ.
  • Sở thích:Geometry, Number Theory, Combinatorics, Manga

Đã gửi 21-06-2012 - 10:28

Sao không tãi thành 1 file PDF luôn ạ

Đã có file .doc của thầy Dũng tại http://diendantoanho...showtopic=38912
“A man's dream will never end!” - Marshall D. Teach.

#4 Chika Mayona

Chika Mayona

    Thượng sĩ

  • Thành viên
  • 281 Bài viết
  • Giới tính:Nữ
  • Đến từ:Nana Land
  • Sở thích:Nothing

Đã gửi 29-12-2017 - 20:57

Mọi người cho em xin lỗi vì đã đào topic này lên. Nhưng ví dụ chỉ là một bài tập cực trị hàm số yêu cầu tìm m sao cho 4 điểm cực trị cùng nằm trong 1 đường tròn có cần thiết phải dùng đến bất đẳng thức này ko ạ? Em thấy mơ hồ quá @@


Bài viết đã được chỉnh sửa nội dung bởi Chika Mayona: 29-12-2017 - 20:59

Hãy cứ bước đi, hãy cứ vấp ngã và tiếp tục đứng dậy, tiếp tục trưởng thành !!! 





3 người đang xem chủ đề

0 thành viên, 3 khách, 0 thành viên ẩn danh